मध्ययुगीन भक्तिगीते : एक आर्त हाक
मूळ इंग्रजी लेख : डॉ. नित्या पवार । मराठी अनुवाद : अक्षय चौधरी

मीराबाईंची कविता/गीते जनमानसाइतकेच अकादमिक क्षेत्रात अत्यंत लोकप्रिय आहेत. त्यांना बहुधा प्रेमविरहाने झालेल्या व्याकुळतेचे साररूप मानले जाते. अनेक हिंदी चित्रपट गीतांमध्ये त्यांच्या नावावर प्रचलित असलेल्या कवितांमधील ओळी वापरल्या गेल्या आहेत. प्रचलित कथांनुसार, सोळाव्या शतकातील मेवाडची राजपूत राजकुमारी मीराबाई यांनी बालवयातच कृष्णाला आपला पती मानले. परंतु, त्यांचे लग्न लवकरच राणाशी लावून दिले गेले. राणाच्या मृत्यूपश्चात, मीराबाईंनी ऐहिक सुखांचा त्याग केला आणि त्या साधू-संतांच्या सहवासात हर्षोन्मादाने नृत्य करत कृष्णभक्तीत तल्लीन झाल्या, असे सांगितले जाते. त्यांच्या गीतांमध्ये सावळ्या गिरीधराविषयीची अखंड, उत्कट आणि शृंगारिक विरहाची ओढ जाणवते. उदाहरणार्थ, पुढील ओळींमध्ये ती आपल्याला प्रियकराच्या आगमनाची तयारी करताना दिसते :

“ये रे मेघा, स्वतःला पाण्याने भरून ये
अगं सखी, पावसाचे थेंब पडत आहेत
…
माझा प्रियकर आज माझ्या घरी येईल
…
आणि तुम्ही, सख्या हो, त्याच्या स्वागताची गीते गाल
मीरा म्हणते : हे हरि, हे अविनाशी
ज्यांना तुझा सहवास लाभतो ते खरोखर भाग्यवान”

(अल्स्टन, पृ. ९५.अनुवाद नित्या पवार)

ही कविता विशेषतः महत्त्वाची ठरते, कारण यातील हाक मेघ, सखी, आणि अखेरीस हरि–मीरांचा गिरीधर, त्यांचा प्रियकर, अशा विविध संबोधित घटकांमध्ये उलगडत जाते. प्रत्येक आवाहन मीरांच्या हाकेला एक नवा स्तर जोडते, जिथे मेघांसारखे नैसर्गिक घटकही केवळ रूपक म्हणून नव्हे, तर प्रत्यक्ष सहभागी म्हणून प्रियकराच्या प्रतीक्षेत केलेल्या भावनिक आणि वैयक्तिक आर्त सादेत सामील होतात. “ये मेघा, स्वतःला पाण्याने भरून ये” या ओळीने कविता सुरू होताच हाक ही मानवी संवादकांच्या पलीकडे जाणारी संबोधनरचना असल्याचे लक्षात येते. येथे नैसर्गिक, मानवेतर जग हे संबोधकाच्या म्हणजेच वक्त्याच्या आत्मनिष्ठतेचे आणि इच्छेचे विस्ताररूप म्हणून समोर येते.

त्याच वेळी सहचराला केलेले संबोधनही बहुपदरी आहे.  एका जागी ते गिरीधर  आणि प्रियकर  यांना संबोधित आहे, तर दुसऱ्या जागी ते सखीला, मैत्रिणीला, सोबतीणीला म्हणजेच परंपरेनुसार अशा स्त्रीला, जी या मिलनाची साक्षीदार आहे किंवा जी साक्षीदार होईल अशी संबोधित आहे. जनाबाईंच्या अभंगांत जे अव्यक्तपणे सूचित केलेले आहे, ते मीराबाईंच्या सखी-संबोधनातून जाहीरपणे उलगडते. येथे हाक मीराबाई आणि त्यांच्या सोबतींमध्ये दोलायमान राहते आणि प्रतीक्षेची भावना एका सामायिक अवकाशात पुनर्वितरित होते. या वितरणामुळे विरह ही केवळ वैयक्तिक भावना न राहता सामुदायिक अनुभव बनते, जी सहभागातून आणि पुनःपुन्हा केलेल्या सामायिक आवाहनांद्वारे टिकून राहते. म्हणूनच हे संबोधन दैवी व सामाजिक संदर्भाना वैयक्तिक विरहाच्या नातेसंबंधांत गुंफत यांदरम्यान अस्तित्वात राहते.

शेवटी ही कविता प्रियकराला दिलेली हाक या तिच्या अंतिम टप्प्यावर पोहोचते. अगोदरच्या “आज माझा प्रियकर घरी येणार आहे” या ओळीच्या पार्श्वभूमीवर तिच्या प्रियकराला, हरीला केलेले हे अंतिम व थेट आवाहन त्याच्या ‘प्राप्ती’ची शक्यता उभी करते. या अर्थाने, कविता शेवटी आगमन सूचित करत नाही; ती त्या आगमनाची कल्पना करण्याची संभाव्यता निर्माण करते. दुसऱ्या शब्दांत, येथे ‘हाक’  अजून न आलेल्या उपस्थितीला साकार करणारी, या अर्थाने भविष्याभिमुख आहे. ती आश्वासित आहे, पण त्याची तत्काळ पूर्तता टाळली गेली आहे. नेमका हाच विलंब मीराबाईंच्या कवितेत ‘हाके’चे सार टिकवून ठेवतो. घर सजवले जाते, गाण्यांची कल्पना केली जाते आणि सख्या एकत्र जमतात, हे प्रियकर प्रत्यक्ष आला म्हणून नव्हे, तर हाक त्याच्या आगमनाची अपेक्षा ठामपणे व्यक्त करते म्हणून. मीराबाईंचे गीत, विरहाच्या क्षोभाने प्रेमिकेच्या हृदयातील अनुपस्थिती आणि उपस्थिती यांतील अंतर जपून ठेवते. या अंतरातच आणि त्याच्या माध्यमातूनच हाक अनुपस्थितीचे निराकरण करत नाही, उलट तिला अर्थनिर्मितिक्षम स्थिती म्हणून खुली ठेवते. परिणामी त्यातून जे उदयास येते, तो केवळ भक्तिभाव नसून, ते एका प्रकारे वास्तवाचे विशिष्ट स्वरूप आहे. अशारीतीने, प्रियकराची अनुपस्थिती ही भरून काढण्याची उणीव न राहता, या विस्तृत आणि सहभागी अस्तित्वाच्या पद्धतीला शक्य करणारी मूलभूत अट ठरते. संबोधन हे संबोधिताच्या अनुपस्थितीमुळे निष्प्रभ होत नाही, उलट त्याच अनुपस्थितीमुळे ते सर्जनशीलतेने कार्य करते आणि हीच वाट आपल्याला रविदासांच्या कल्पित शहराला केलेल्या हाकेकडे आणते.

रविदास हे पंधराव्या किंवा सोळाव्या शतकात ऐतिहासिकदृष्ट्या अस्पृश्य म्हणून कलंकित मानल्या गेलेल्या चांभार या जातीत जन्माला आलेले संतकवी होते.  उत्तर भारतात त्यांना एक महत्त्वपूर्ण दलित संत म्हणून मान दिला जातो. त्यांच्या रचनांमध्ये चामड्याचे संकलन आणि रंगकाम या त्यांच्या व्यवसायाशी निगडित कामांचा संदर्भ मोठ्या प्रमाणावर दिसून येतो. त्यांच्या कवितांमधील स्वाक्षरी किंवा ओळखचिन्हही ‘रैदास खलास चमारा’ असे आहे — म्हणजेच ‘शुद्ध’, ‘मुक्त’ किंवा ‘खरा’ चमार. त्यांच्या एका कवितेत ते ‘बेगमपुरा’ या स्वप्ननगराची कल्पना करतात — जिथे जातीय श्रेणीभेद नाही, दुःख नाही, कर नाहीत, आणि कुठल्याही प्रकारचे गैरवर्तन नाही. मीराबाई ज्या प्रकारे प्रियकराच्या आगमनाची तयारी करतात, त्याउलट रविदास आपल्या न्याय्य नगराच्या कल्पनेचा दावा करण्यासाठी आधीच त्या ठिकाणी पोहोचलेले आहेत. रविदासांच्या कवितेत हाकेमार्फत संबोधित व्यक्ती—भाऊ—याचे नाव घेऊन, आवाहन करून, त्याला या बाहेरील सामाजिक व राजकीय दृष्टीत एक सहभागी म्हणून उभे केले जाते.

“दुःखरहित नावाचे ते राजस राज्य :
त्याला ‘बेगमपुरा’ म्हणतात — दुःखरहित नगरी
जिथे कर नाहीत, चिंता नाही, मालकीची बंधने नाहीत
अन्याय, भय, दहशत किंवा यातना काहीच नाही
अरे भाऊ, मी ते माझे म्हणून स्वीकारायला आलो आहे — 
माझे दूरचे घर, जिथे सर्व काही योग्य आहे.”

(हॉले आणि जुर्गेन्समायर, पृ. ३२. अनुवाद: प्रमोद मुजुमदार)

कित्येक कवितांमध्ये रविदास एखाद्या फेरीवाल्याला संबोधन करतात, आणि काही ठिकाणी ते स्वतःलाच ‘फेरीवाला’ म्हणून संबोधतात. त्यामुळे, नगराची कल्पना करणे किंवा एका समन्यायी कल्पित नगराला हाक देणे, हे कायमच्या आणि व्यवस्थात्मक बेघरपणाचे निराकरण म्हणून वाचली जाऊ शकते. रविदासांचे बेगमपुराने पुढे जाऊन जातिव्यवस्थेविरुद्धच्या क्रांतीसाठीचे एक प्रतीक आणि हाक असे दुहेरी रूप धारण केले आहे, जे मूलगामी समतेवर आधारलेल्या युटोपियाकडे घेऊन जाते.  गेल ऑम्वेट यांचे सीकिंग बेगमपुरा (२००८) हे त्याचे महत्त्वपूर्ण उदाहरण आहे. वरील ओळींमध्ये या युटोपियन शहराची सामूहिक प्रतिपादनातून कल्पना आणि त्याविषयीचा दावा केला आहे. यातील पहिला संकेत “ते त्याला ‘राणीचे नगर’ म्हणतात” या ओळीत दिसतो. जिथे ‘ते’ हा सामूहिक आवाज शहराच्या अस्तित्वाला आकार देतो. ‘ते’ जेव्हा या शहराचा उल्लेख करतात, आवाहन करतात आणि सहभागी करून घेतात तेव्हाच हे नगर अस्तित्वात येते.

म्हणूनच या अवकाशाच्या घडणीमध्ये, “अरे माझ्या भावांनो” हे संबोधनात्मक वळण निर्णायक भूमिका बजावते. येथे ‘भाऊ’ हा केवळ श्रोता नसून, या नगराची कल्पना आणि दावा करण्याच्या प्रक्रियेत सक्रिय सहभागी ठरतो. हे आप्तसंबंध दर्शवणारे आणि समतावादी संबोधन, केवळ दूरच्या कल्पलोक-स्थानाप्रमाणे नव्हे, तर जिवंत मानवी समुदायाच्या रूपात बेगमपुराच्या सामाजिक रचनेचे प्रतिबिंब आहे. हे संबोधन संबोधक आणि संबोधित यांच्यातील अंतर आणि भेद मिटवते. आणि भाषेमध्येच त्या शहराने वचन दिलेल्या श्रेणीभेदाच्या लयास जाण्याची प्रक्रिया साकार करते. अशा प्रकारे, ‘भाऊ’ आणि ‘नगर’ यांना दिलेली हाक ही एक सामाजिक कृती ठरते. ती न्यायावर आधारलेल्या, सामाजिक दृष्टीला ओळखणाऱ्या  आणि त्यामध्ये वावरण्यास सक्षम असणाऱ्या समुदायास एकत्रित आणते. ही जिवंत अनुभव आणि कल्पित शक्यता यांतील दरी भरून काढणारी सामाजिक-राजकीय हाक जातविरोधी चळवळींसाठी प्रभावी ठरली आहे.

याशिवाय, “मी ते माझे म्हणून घ्यायला आलो आहे” ही ओळ दोन अर्थांनी ऊर्जा देते. ती एका बाजूला आगमन सूचित करते, तर दुसऱ्या बाजूला आकांक्षाही व्यक्त करते. जिथे मीराबाई आगमनाची शक्यता मांडतात, तिथे रविदास आधीच त्या शक्यतेत वावरत आहेत आणि तिला स्वतःचे मानत आहेत. अर्थात, ही हाक घोषणा आणि आमंत्रण दोन्ही आहे. ती भविष्यासोबतचे वैयक्तिक नाते अधोरेखित करते. आणि इतरांनाही ते ओळखून त्यात सहभागी होण्याचे आवाहन करते. “माझे लांबचे घर” हा विरोधाभासी शब्दप्रयोग या दुहेरी अर्थाला अधिक दृढ करतो.  बेगमपुरा एकाच वेळी ‘माझे’ आणि ‘दूरचे’ असे स्थान आहे, ज्यापर्यंत पोहोचण्यासाठी हाक — एक आवाहन — हा त्यांना जोडणारा सेतू ठरतो. या रचनेची भाषा उपस्थिती-अनुपस्थिती, मालकी-अभाव या शाश्वत विरोधाभासांना भक्तिकाव्यात एकत्र धरून ठेवते. अशा रीतीने, हे कल्पित नगर हाक देण्याच्या कृतीमधूनच आणि तिच्यामुळेच वसाहत करण्यायोग्य ठरते.