प्रस्तावना :
“व्यक्तीमधल्या प्रत्येक प्रकृतीला हाक दिली तर —
म्हणतात ना, व्यक्ती तितक्याच प्रकृती.”
“आपण एखाद्या व्यक्तीला हाक मारतो,
तेव्हा ती एकच व्यक्ती प्रतिसाद देते असं आपल्याला वाटतं.
पण प्रत्यक्षात त्या हाकेला प्रतिसाद देतात
तिच्यात दडलेल्या अनेक प्रकृती —
भीतीची.
धैर्याची.
आठवणींची.”
आकांक्षांची.
आणि कधी कधी
स्वतःपासून लपवलेल्या
अशा प्रकृतींची.
प्रत्येक हाक वेगळ्या प्रकृतीला जागं करत जाते.
म्हणूनच एकाच व्यक्तीशी केलेले संवाद
वेगवेगळ्या क्षणी वेगवेगळे भासतात.
व्यक्ती एक असते.
पण हाका अनेक असतात —
आणि प्रत्युत्तरंही तितकीच अनेकविध.”
हाक देण्याआधी
ती एकटी नव्हती, हे तिला उशिरा कळलं.
आतल्या गर्दीचा आवाज
ती खूप काळ दुर्लक्षित करत आली होती.
ती आरशासमोर उभी राहिली,
पण पाहणारी नजर बाहेरची नव्हती.
आत कुठेतरी, कोणी तरी हाक मारत होतं,
आणि कोणी तरी प्रतिसाद देत होतं.
हाक दिली की उत्तर मिळेलच,
असा समज करून घेतला होता तिने.
पण हाक देणं म्हणजे उत्तर मिळवणं नसतं,
तर ऐकण्याची तयारी करणं असतं —
हे कळायला वेळ लागला.
आज तिने ठरवलं होतं,
निवड न करता,
फक्त हाक द्यायची.
ही हाक कोणासाठी होती,
हे तिलाही माहीत नव्हतं.
कदाचित स्वतःसाठी,
कदाचित अजून न घडलेल्या
एखाद्या क्षणासाठी.
हाक दिल्यावर काहीतरी बदलेल,
अशी अपेक्षा नव्हती —
फक्त आतल्या हालचाली
थोड्या स्पष्ट होतील,
एवढंच पुरेसं होतं.
शीर्षक : जिथे उत्तर थांबतं
इथे हाक आहे, पण ती पूर्ण होत नाही.
उत्तर आहे, पण ते ठरत नाही.
व्यक्ती, प्रकृती, ओळख —
सगळं अर्धवट थांबलेलं.
शेवटचा प्रश्न अजूनही हवेत लटकतो.
ती जेव्हा हाक मारते,
तेव्हा समोर कुणी उभं राहत नाही.
कोणी बाहेरून प्रतिसाद देत नाही.
तरीही
आत काहीतरी हलतं.
हाक म्हणजे बोलणं नाही,
ती ऐकण्याची तयारी असते —
स्वतःच्या आतल्या गर्दीत
प्रत्येक स्वर
वेगळा ओळखण्याची.
ती हाक देते,
कारण शांतता
आता सुरक्षित वाटत नाही.
ती हाक देते,
कारण न विचारलेले प्रश्न
आत कुजत राहतात.
एकेका प्रकृतीकडे वळत
ती प्रश्न विचारते —
कोणत्याही उत्तराची
खात्री न मागता.
कारण तिला आता
फक्त हेच समजून घ्यायचं आहे —
हाक दिल्यावर
उत्तर मिळालं नाही,
तरी
काहीतरी बदलतं का ?
भीतीची प्रकृती
हाक : “मी पुढे पाऊल टाकण्याआधी तू नेहमी समोर का उभी राहतेस?”
उत्तर :
“मी पाऊल मागे घेते,
कारण पुढे असलेला अंधार नाही,
तर परिणाम आहे.
मी थांबते —
कमकुवत म्हणून नाही,
तर अजून तुटायचं बाकी आहे म्हणून.”
धैर्याची प्रकृती
हाक : “इतकी भीती असूनही तू मला उडी घ्यायला का सांगतोस?”
उत्तर :
“मी उडी घेतो,
कारण थांबणं म्हणजे
हळूहळू नाहीसं होणं.
पडेन कदाचित,
पण न हलणं
मृत्यूसमान आहे.”
आठवणींची प्रकृती
हाक : “मी पुढे जायचा प्रयत्न करते, तुम्ही मला मागे का ओढताय?”
उत्तर :
“आम्ही मागे ओढतो,
कारण तिथे काही प्रश्न
अजून थांबलेले आहेत.
मी भूतकाळ नाही,
मी अजूनही मिटू न शकलेलं वर्तमान आहे.
मी अजूनही उत्तर मागणारा क्षण आहे.”
रागाची प्रकृती
हाक : “मी शांत राहिले की तू अधिक तीव्र का होतोस?”
उत्तर :
“मी ओरडतो,
कारण शांततेत
माझं अस्तित्व पुसलं जातं.
मी विध्वंस नाही,
मी न ऐकलेली एक
हाक आहे.”
समजूतदारपणाची प्रकृती
हाक : “तू सगळ्यांना समजून घेतोस, पण स्वतःबद्दल गप्प का राहतोस?”
उत्तर :
“मी समजून घेतो,
कारण गप्प राहणं
सगळ्यांना सोयीचं वाटतं.
पण माझा थकवा
कधीच प्रश्न ठरत नाही,
तो सवयीचा भाग बनतो.”
थकव्याची प्रकृती
हाक : “थांबणं म्हणजे हार मानणं का?”
उत्तर :
“मी बसतो,
कारण चालत राहणं
कधी कधी पळणं असतं.
मला पोहोचायचं नाही,
मला थांबायचं आहे —
इथेच.”
विरोधाची प्रकृती
हाक : “तू इतके प्रश्न का विचारतोस ? शांत का बसत नाहीस?”
उत्तर :
“कारण दिलेली उत्तरं
आधीच ठरवलेली असतात.
मी नकार देत नाही,
मी जागा आहे,
म्हणून अस्वस्थ करतो.”
अपराधीपणाची प्रकृती
हाक : “जे केलं नाही त्याचं ओझं इतकं जड का वाटतं?”
उत्तर :
“मी शांत कुजतो,
कारण जे केलं नाही
त्याचं ओझं जड असतं.
माझ्याकडे क्षमायाचना नाही,
फक्त परत-परत
उजळणारी आठवण आहे.”
आशेची प्रकृती
हाक : “सगळं संपल्यासारखं वाटतं, तरी तू का टिकून राहतेस?”
उत्तर :
“मी पुन्हा उगवते,
कारण संपल्यासारखं वाटणं
ही सवय आहे, सत्य नाही.
मी ठाम नाही,
पण अजूनही
इथे आहे.”
अलिप्ततेची प्रकृती
हाक : “तू सगळ्यांपासून दूर का जातेस?”
उत्तर :
“मी दूर उभी राहते,
कारण सगळ्यात गुंतून
मी स्वतःला हरवते.
दूर जाणं
पलायन नाही,
माझ्यासाठी शोध आहे.”
हाक इथे थांबली नाही.
उत्तरात विरघळली नाही
फक्त आवाज कमी झाला.
आतल्या हालचाली मात्र
अजूनही सुरूच होत्या.
इतक्या हाका दिल्यानंतर
एकच प्रश्न उरतो —
मी नेमकी कोण?
हाक देणारी ,
की प्रत्येक हाकेला
वेगवेगळ्या स्वरांत
उत्तर देणारी?
जर या सगळ्या प्रकृती
माझ्याच असतील —
तर मी त्यांची मालक आहे,
की फक्त
त्यांचं तात्पुरतं
आश्रयस्थान?
आणि उद्या
एखादी नवी हाक
मलाच ओळखू शकली नाही,
तर आजची
‘मी’
नेमकी
कुठे उरते?
Image credit: M.C. Escher, Eight Heads, 1922; woodcut, printed once from the whole block and eight times from different parts. WikiArt